Shan. Avg 8th, 2020

EkoPress

TABIAT ONAMIZDIR – UNI ASRASH FARZANDLIK BURCHIMIZ

БУГУН – ЖАҲОН УММОНЛАРИ КУНИ

Сув – ҳаёт манбаи. Шу боис у ер юзида кенг тарқалган. Унинг тириклик оламидаги   ўрни хусусида ҳар қанча таъкидлаш мумкин. Айниқса, бу ўринда дунё уммонларининг  аҳамияти беқиёс. Бугун, 8 июнда дунё бўйлаб анъанавий равишда нишонланаётган уммонлар  кунида бу ҳақда етарлича тўхталиб ўтиш мумкин.  Халқаро уммонлар куни    2009 йил 12 февралда БМТ Бош ассамблеяси томонидан ташкил етилган ва шундан бери ҳар йили ўзига хос тарзда байрам қилинади.

Уммонлар нафақат сув ва озуқа манбаи, балки инсонлар саломатлиги учун ҳам катта аҳамиятга эга. Улар тубида, жуда катта чуқурликда жойлашган организмлар дори-дармонларнинг беқиёс манбаидир. Шу тариқа чексизликлар узра чўзилган уммонлар инсоният учун кўп муаммоларни ҳал қилишга ёрдам берувчи улкан манбаадир. Биз эса курраи заминнинг 72 фоизини қамраб олган ушбу бой сув салтанати тўғрисида ҳали кўп нарса билмаймиз. Бошқачароқ айтганда ҳозиргача 570 киши космосга чиққан бўлса,  атиги 4 киши дунё океанларининг энг қўйи – 10 километргача бўлган чуқурлигига тушди, холос.  Бу миқдор космонавтлар сонидан бир неча баравар кам. Шу билан бирга, биз жуда кам биладиган дунё океанлари ер шарининг катта қисмини эгаллайди. Унинг майдони 361,26 миллион квадрат метрдан ортиқ. Ўртача чуқурлиги эса тахминан 3700 метр. Бу  майдон қуруқликдаги яшаш майдонидан икки баробар каттадир. ккита даражадир. Уммон ости  текисликлари океан тубининг 75 фоизини эгаллайди ва  294,4 миллион квадрат километрга ястанган. Бу уммон ости тоғлари ва дарёлари   5-6 км чуқурликда жуда катта ландшафтни ташкил этади. Ўрта океан тизмаларининг майдони 55 миллион квадрат километрни ташкил қилади. Денгиз тоғлари эса 8,5 миллион квадрат километрга тенг. Улар орасидаги «маржон рифлари» – 280,000 квадрат километрга чўзилиб кетган.   

Уммонлар ер юзидаги иқлим ва об-ҳавонинг шаклланишида ҳал қилувчи рол ўйнайди. Карбонат ангидриднинг катта қисми океан сувларида эрийди ва у атмосферага қараганда ўн баравар кўп. Шунинг учун океан гази алмашинуви климатологлар учун жуда қизиқарли. Сувнинг ҳарорати кўтарилади ва натижада сувнинг эрувчанлиги пасаяди,  атмосферага кўпроқ карбонат ангидрид киради. Бундан ташқари, океан иссиқликни узатади ва у атмосферани иситади.

Океан биз учун ҳам транспорт, ҳам денгиз флоти базаси ва минерал ресурслар, озиқ-овқат ресурслари манбаи сифатида муҳимдир. Океанлар муаммолари   ҳар биримизни ташвишга соладиган энг муҳим фанлараро соҳадир. Бу ерда кўп босқичли жараёнлар ўзини намоён қилади. Биз яшайдиган қоидаларни бизга айтиб берадиган бу – Океан. Бу сайёрадаги иқлимни шакллантиради. Океан «айтганидек», бу иқлим ўзгариши бўлади. У атмосферага қараганда 50 баравар кўп карбонат ангидрид газини ўз ичига олади. Бу намликни етказиб берувчи, атмосферадаги энг муҳим иссиқхона газидир. Дунё океанидаги сувнинг массаси ва унинг иссиқлик сиғими атмосферадаги ҳаво массасидан 300 ва 1000 баравар катта. Океандаги биологик масса қуруқликка қараганда катта. Океандаги ва унинг пастки қисмидаги биологик ва минерал ресурслар қуруқликдагига қараганда бир неча баравар кўпдир. Нефт аллақачон денгизда қазиб олинмоқда ва ҳозирда янги минерал ресурслар пайдо бўлмоқда, сульфидли рудалар фаол ўрганилмоқда.   

Ташвишли жиҳати шуки,  уммонларга ҳар йили миллионлаб тонна пластмасса чиқиндилари ташланяпти. Бу ўзига хос глобал экологик инқироз. Унинг олдини олиш учун бугундан аниқ чоралар кўриш лозим. Йўқса эртага кеч бўлади ва табиат таназзули инсоният инқирозининг бош сабабига айланади.


EKOPRESS.UZ. Веб-сайт ОАВ сифатида 2019 йил 13 майда Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси ҳузуридаги Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлиги томонидан № 1287 рақам билан рўйхатга олинган. Муассис: “EKOJURNALIST” МЧЖ. Сайт раҳбари: Қувватов.А. Таҳририят манзили: 170400, Андижон вилояти, Бўз шаҳарчаси, Ипак йўли кўчаси, 3-уй.