EkoPress

TABIAT ONAMIZDIR – UNI ASRASH FARZANDLIK BURCHIMIZ

БУГУН ХАЛҚАРО БИОХИЛМА-ХИЛЛИКНИ САҚЛАШ КУНИ

Биологик хилма-хиллик ҳаётнинг асосидир. Табиий хилма-хиллик бўлмаса, сайёрамизда ҳаёт имконсиз бўлар эди. 1992 йилда Рио-де-Жанейрода биологик хилма-хиллик тўғрисидаги конвенция имзоланди. Бу атама одамнинг ажралмас қисми бўлган барча тирик организмларнинг (бактериялардан сутемизувчиларгача) умумийлигини англатади. Конвенциянинг асосий мақсади генетик, турлар ва экотизим даражасида биологик хилма-хилликни сақлашдир. Биологик хилма-хиллик тўғрисидаги конвенция 160 дан ортиқ мамлакат томонидан ратификация қилинган.

 Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош ассамблеяси томонидан 2000 йил 20 декабрда биологик хилма-хиллик тўғрисидаги конвенция қабул қилинган кун – 22 майни Халқаро биологик хилма-хиллик куни деб эълон қилинди. Ушбу кун аввал 29 декабрда нишонланган. 2000 йилда Конвенция Томонларининг Конференцияси ўзининг бешинчи йиғилишида ушбу санани ушбу тадбирга кўпроқ эътибор қаратиш учун ўзгартиришни тавсия қилди.

Бутунжаҳон табиатни муҳофаза қилиш иттифоқи биологик хилма-хилликнинг йўқолишига олиб келадиган еттита асосий омилларни аниқлайди:

• табиий муҳитнинг йўқолиши ва парчаланиши;

• инвазив турларнинг рақобати;

• атроф-муҳит ифлосланишини;

• иқлимнинг глобал ўзгариши.

• чўллашиш;

• аҳоли сонининг кўпайиши ва ортиқча истеъмол қилиш;

• табиий ресурслардан эҳтиёткорлик билан фойдаланиш.

Ушбу омилларнинг аксарияти инсон фаолияти натижасидир. Экологик тизимнинг 60 фоизга яқини бузилиб ёки бефойда ишлатилмоқда, бу кейинги 50 йил ичида биологик хилма-хилликнинг йўқолишига ва оғир оқибатларга олиб келади. Аҳоли сонининг кўпайиши ва табиий ресурслардан фойдаланиш биохилма-хилликни пасайтиришнинг муҳим сабабларидан биридир. Ўсиб бораётган аҳолининг эҳтиёжларини қондириш учун шаҳарларнинг чегаралари доимий равишда ўзгариб боради ва ўрмонлар кесилмоқда, бу турлар эгаллаб олган жойларни чеклайди ва йўқ қилади, ўзгарувчан муҳитга мослашишни қийинлаштиради. Шунингдек, йўқолиб кетиш хавфи остида турган турларнинг яшаш имкониятини камайтиради.

Ўрмонларнинг кесилиши ёки ёнғинлар ва урбанизация туфайли ландшафтнинг ўзгариши табиий муҳитнинг парчаланишига олиб келади ва кўплаб турларнинг яшашини қийинлаштиради. Йўллар, магистрал йўллар ва электр станциялари каби инфратузилма элементлари кўпинча кўплаб турлар ҳисобига яратилади. Кенг майдонларнинг бўлиниши туфайли кўплаб турлар янги муҳитга мослаша олмайдилар ва йўқ бўлиб кетмоқдалар.

Асосан иқлим ўзгариши ва инсон фаолияти натижасида юзага келган чўлланиш биологик хилма-хилликни йўқотишга олиб келади. Дарахтлар кейинги қайта тиклаш чораларисиз кесилмоқда, чунки чорва молларининг ўтлаб кетиши сабабли яйловлар камайиб кетмоқда, бу эса ернинг иқтисодий унумдорлигини пасайишига олиб келади ва аҳолини янада унумдор ҳудудларга кўчиб ўтишга мажбур қилади.

Иқлим ўзгариши бугунги кунда сайёрамизнинг биологик хилма-хиллиги учун энг жиддий таҳдидлардан бири ҳисобланади ва прогнозларга кўра, кейинги ўн йилликларда унинг ўзгаришига олиб келадиган ҳаракатлантирувчи механизм сифатидаги роли ўсишда давом этади.

Сўнгги 100 йил ичида экотизимни йўқ қилиш жараёни тез суръатлар билан ўсди. Фитогенофонднинг ҳозирги ҳолатини ўрганаётганда, биринчи навбатда, бутун ер флораси, айниқса зич жойлашган штатлар флорасининг камайиши кузатиляпти. Бундан ташқари, бу жараён йилдан-йилга тобора кучайиб бормоқда. Сўнгги 400 йил ичида сайёра фақат умуртқали ҳайвонларнинг 100 га яқин турини йўқотди. Ҳозирги вақтда 22 мингга яқин ўсимликлар ва ҳайвонлар турлари йўқ бўлиб кетиш арафасида. Йўқолиб кетиш хавфи остида турган турлар, уларнинг сони сезиларли даражада камайиб бораётган ёки ўз ареалида ёки унинг бирон бир қисмида критик даражага этган турлардир.

 2001 йилда ЮНЕСКО томонидан «Биологик хилма-хиллик йили» деб эълон қилинган ва бу ишда «Биологик хилма-хилликни сақлаш» глобал экологик жамғармаси фаол ёрдам бермоқда. 2006 йил феврал ойида Малайзиянинг пойтахти Куала-Лумпурда БМТнинг биологик хилма-хилликни сақлаш тўғрисидаги конвенцияси иштирокчиларининг еттинчи конференцияси бўлиб ўтди. Унда 2000 расмий делегатлар, жумладан 80 вазир қатнашди. Анжуманда таъкидланишича, ҳозирги пайтда 5200 турдаги ҳайвонлар ва 34000 турдаги ўсимликлар йўқ бўлиб кетиш хавфи остида.

Имзоланган шартномада келгуси олти йил ичида ҳайвонлар ва ўсимликлар турларининг кескин камайишини олдини олиш йўлидаги вазифалар ва уларни амалга ошириш шартлари кўрсатилган. Бунинг учун 2010 йилда қуруқликда, 2012 йилда эса денгизда қўриқланадиган табиий ҳудудлар тизимини яратиш тугалланиши керак эди. Бутунжаҳон Ёввойи табиат жамғармаси маълумотларига кўра, ҳозирги пайтда қўриқланадиган ҳудудларнинг мақоми маълум даражада ёки қуруқликнинг 11 фоизини ва дунё океанларининг атиги 0,5 фоизини ташкил этади. 

Айни йўналишда мамлакатимизда ҳам қтаор амалий ишлар бор. Хусусан,  ҳукумат қарори билан 2019 – 2028 йиллар даврида Ўзбекистон Республикасида биологик хилма-хилликни сақлаш стратегияси тасдиқланганлиги ғоят муҳим қадам ҳисобланади. Унга кўра   юртимиздаги  муҳофаза қилинадиган табиий майдонлар мамлакат ҳудудининг 12 фоизига етказилади. Орол денгизининг қуриган тубида олиб борилаётган ўрмонлаштириш ишлари янда кенгроқ қулоч ёзиб унинг умумий  майдони 1 миллион икки юз минг гектар бўлади. Жумладан, ҳайвонот дунёсининг ноёб вакилларига бўлган эътибор кучаяди. Бухоро ихтисослаштирилган “Жайрон” питомнигида жайронлар бош сони 1000 га етказилиши таъминланади. Давлат қўриқхоналаридаги эталон экотизимларда биохилма-хиллик компонентлари учун мониторинг олиб боришнинг марказий бўғинли ягона тизими ишлаб чиқилади.

Янада муҳими шуки, эндиликда замонавий геоахборот технологиялари  асосида биохилма-хилликнинг давлат мониторинги ва давлат кадастри ягона ахборот маълумотлар базаси ишга туширилади. Ҳар йили 2 миллион гектар майдонда табиий яйловлар ва пичанзорлардаги ўсимликлар геоботаник текширувдан ўтказилади. Шу билан бирга  биохилма-хилликни сақлаб қолиш масалалари иқтисодиётнинг барча тармоқларига интеграция қилинади.  

Абдураҳмон ҒОФУРОВ.